home-logo.png
 Tìm kiếm nâng cao

Cái tôi rất ngông của Nguyễn Công Trứ qua Bài ca ngất ngưởng

  By   Administrator   14/02/2020

Qua mỗi sáng tác văn học, các nhà văn nhà thơ đều in đậm dấu ấn cá nhân khiến người đọc say đắm. Rất nhiều trong số đó đã thể hiện cái tôi rất ngông và đầy kiêu ngạo trước cuộc đời, và nổi bật phải kể đến chính là Nguyễn Công Trứ với “Bài ca ngất ngưởng”. Bài thơ đã khẳng định thái độ sống của tác giả trước cuộc đời đầy rẫy những bất công, tiêu cực.

Giới thiệu về tác giả Nguyễn Công Trứ

Giới thiệu về tác giả Nguyễn Công Trứ

Nguyễn Công Trứ xuất thân trong một gia đình nho học nghèo, từ nhỏ đã là một người chịu khó, ham học hỏi. Tuy nhiên con đường thi cử làm quan lại lận đận và đầy những gian truân, thăng giáng thất thường. Ông đã từng làm tổng đốc, làm đại tướng,cũng từng bị giáng làm lính phu. Nhưng dù ở vị trí công việc nào thì ông cũng hoàn thành tốt trách nhiệm công việc, luôn giữ thái độ bình thản, cứng cỏi, coi thường danh lợi, mặc kệ khen chê ở đời. Các sáng tác của ông chủ yếu là chữ Nôm với các thể như phú, hát, nói, đường luật, và đặc biệt là thể ca trù. Qua mỗi sáng tác của mình, Nguyễn Công Trứ đều cho thấy một nhân cách độc đáo, một người giàu năng lực, có cốt cách tài tử, phong lưu, biết sống và dám sống không ngần ngại, khẳng định quan điểm, cá tính riêng của mình.

Phân tích tác phẩm bài ca ngất ngưởng

“Bài ca ngất ngưởng” được sáng tác năm 1848, khi Nguyễn Công Trứ đã cáo quan về ở ẩn tại quê nhà. Bài thơ vang lên như một lời tự thuật về cuộc đời đầy những thăng trầm của ông, qua đó biểu lộ một lối sống tài tử, sống phóng khoáng, kiêu ngạo, nghêu ngao trước cuộc đời. Bài thơ được viết theo thể hát nói, có tất cả 19 câu thơ, là một bài dôi khổ, và trong bài thơ có một số câu nguyên văn chữ Hán.

Bài thơ gây ấn tượng với người đọc ngay từ nhan đề. “Ngất ngưởng” gợi cho ta suy nghĩ về một vị trí ngồi cao hơn, lắc lư nghiêng ngả nhưng không thể nào ngã xuống được. Từ đây, ta có suy nghĩ về quan niệm sống của nhà thơ, một con người ngông nghênh, luôn đặt mình trên đời, trên người, trên thiên hạ. Hơn nữa, đây còn là một “bài ca”, một niềm hân hoan, vui sướng, tự hào và kiêu ngạo khi tự thuật về cuộc đời mình.

Bài thơ mở đầu bằng quan niệm sống của chí làm trai, cũng là quan niệm sống khi Nguyễn Công Trứ vẫn ở chốn quan trường:

“Vũ trụ nội mạc phi phận sự”

(Mọi việc trong vũ trụ không việc nào không phải là phận sự của ta)

Nguyễn Công Trứ đã khẳng định quan điểm nhập thế hành đạo cứu đời, khẳng định tài năng của mình có thể làm bất cứ chuyện gì trong đời. Đây là một quan điểm sống tích cực, thể hiện trách nhiệm với cuộc đời của một kẻ sĩ có tài. Thân sinh ra làm nam nhi trong thiên hạ thì không có việc gì không giải quyết được, không được trốn tránh những việc thuộc phận sự của mình đó là ra tay giúp đời, cống hiến cho đất nước. 

Câu thơ tiếp theo như một lời khẳng định của nhà thơ về việc tham gia chốn quan trường, nhập thế cứu đời: “Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng”. Tự cho biệt hiệu “Hi Văn” của mình vào câu thơ, lại tự đề cao chính mình là một con người “tài bộ”, cho thấy sự tự tin, kiêu ngạo của chính tác giả. Quan niệm “vào lồng” chính là một sự trói buộc trách nhiệm và sự khắt khe nơi chốn quan trường khi Nguyễn Công Trứ phải gánh vác trách nhiệm và nghĩa vụ với đời. Người đời thường coi việc làm quan như một việc đem lại phúc, lộc, nhưng với ông Hi Văn thì trên tất cả vẫn là trách nhiệm, đó chính là nét tỏa sáng trong tính cách của người kẻ sĩ này.

Phân tích tác phẩm bài ca ngất ngưởng

Những câu thơ tiếp theo giống như một bản sơ lược ngắn gọn về cuộc đời ông trong những năm tháng gia nhập chốn quan trường:

“Khi thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông

Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng.

Lúc bình Tây, cờ đại tướng

Có khi về Phủ Doãn Thừa Thiên”

Đó đều là những chức vụ mà Nguyễn Công Trứ đã từng gánh vác trong suốt 30 năm làm quan cho triều Nguyễn. Phải là một người trí tuệ hơn người, thông minh, nhanh nhẹn, Nguyễn Công Trứ mới có thể đảm nhận và làm tốt nhiều vị trí công việc như vậy. Điệp từ “khi” đã chỉ ra cuộc đời làm quan đầy thăng trầm, trải qua nhiều, biết làm nhiều công việc, có lẽ vì thế mà ngay ở câu thơ đầu tiên, tự thân tác giả đã khẳng định chắc nịch “vũ trụ nội mạc phi phận sự” để nói về chí trai như vậy. Cụm từ “tay ngất ngưởng” vừa thể hiện sự phiêu bạt, ngông nghênh, vừa pha chút mỉa mai, giễu cợt về quãng thời gian đầy thăng trầm của mình ở chốn triều chung. 

Khi đã kết thúc cuộc đời làm quan, Nguyễn Công Trứ về quê ở ẩn, lánh đời. Trình tự bài thơ diễn ra theo đúng trình tự cuộc đời của nhà thơ:

“Đô môn giải tổ chi niên

Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng”

Vậy là, kẻ làm quan ấy đã cởi dây đeo ấn trả lại chức quan cho triều đình. Hình ảnh “đạc ngựa bò vàng” thể hiện phong thái ngất ngưởng, cũng có chút giễu cợt của nhà thơ trước cuộc đời. Vậy là từ đây, Nguyễn Công Trứ đã được tháo cũi sổ lồng, thoát ra khỏi vòng cương tỏa, được tự do sống theo ý mình, sống với cá tính của chính mình. Cái ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ chính là ở chỗ ông dám sống, dám hành động, hơn đời, hơn người, thỏa mãn chính mình mà không phạm đến ai.

Không chỉ ngất ngưởng chốn quan trường mà Nguyễn Công Trứ còn có thái độ rất ngông nghênh khi đã về quê ở ẩn, là một hữu quan xa lánh sự đời:

“Kìa núi nọ phau phau mây trắng

Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi

Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi gì

Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng”

Câu thơ xuất hiện hình ảnh mây trắng, là thi liệu quen thuộc trong thơ cổ, hướng đến sự thanh tịnh của người nho sĩ. Câu thơ pha chút tự giễu mình, một con người cả cuộc đời hành đủ mọi nghề, đi khắp muôn nơi với khát vọng nhập thế cứu đời, này lại muốn đi tìm chốn bình yên. Có những cung bậc cảm xúc đối ngược được thể hiện trong những câu thơ trên “kiếm cung” - “từ bi”, “gót tiên”- đôi dì”, “Bụt” – “nực cười”, cũng phải thôi vì tay “kiếm cung” ngày xưa nay trở về với cuộc sống bình yên nơi thôn dã mới thấy mình thật từ bi. Quả thật Nguyễn Công Trứ luôn là một con người rất phóng túng, coi thường được mất khen chê ở đời, đến Bụt cũng phải cười trước sự “ngất ngưởng” ấy.

Luôn luôn trong tâm thế hơn đời hơn người, coi thường danh lợi nên Nguyễn Công Trứ mới có được phong thái ung dung như vậy:

“Được mất dương dương người thái thượng

Khen chê phơi phới ngọn đông phong”

Sử dụng điển cố “tái ông thất mã” để nói về những được mất, buồn vui ở đời. Khen chê không lấy làm vui buồn, mọi thị phi đều thoảng qua như ngọn gió đông phong tức là ngọn gió mùa xuân ấm áp khiến lòng người thanh thản, ung dung. Từ láy” dương dương”, “phơi phới” thể hiện sự ngông nghênh, tự mãn với chính mình. “Được mất”, “khen chê” được đảo lên đầu câu, như một lời nhấn mạnh về cuộc đời, về nhân tình thế thái. Chốn quan trường giờ đây đã không còn nhiều ý nghĩa với nhà thơ, mọi khen chê được mất, thưởng phạt đã không còn quan trọng nữa. Nhà thơ đã thoát khỏi vòng danh lợi, thỏa sức vẫy vùng, sống một cuộc sống tươi vui giữa cuộc đời:

“Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng

Không Phật, không Tiên, không vướng tục”

Nhà thơ thỏa sức vui những thú vui trần thế, uống rượu, đàn hát, ca múa, một cuộc sống tự do tự tại hơn bao giờ hết. Nhịp thơ ngắn, nhảy gợi ra nhạc tính của ca trù, làm xuất hiện trong tâm trí người đọc hình ảnh ngất ngư, nghiêng ngả trong men rượu say của những cuộc vui thâu đêm suốt sáng.

Sự ngất ngưởng của nhà thơ trong những năm tháng cuối cùng của cuộc đời được một lần nữa nhấn mạnh trong ba câu thơ cuối bài:

“Chẳng Trái, Nhạc, cũng vào phường Hàn, Phú

Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung

Trong triều ai ngất ngưởng như ông”

Ông so sánh bản thân mình với những bậc anh hùng lưu danh sử sách như Nhạc Phi, Hàn Kì, Phú Bật, để chỉ ra sự tận tâm của mình trong quãng thời gian làm quan. Ông đã đóng góp nhiều công sức cho triều đình, cho dân tộc, đã làm tròn “nghĩa vua tôi”. Một lời tuyên bố hết sức tự tin, dõng dạc, thêm phần tự hào về chính bản thân mình đã được ông nhấn mạnh qua câu thơ cuối bài: “Trong triều ai ngất ngưởng như ông”. Nhân cách của một con người trung hiếu được thể hiện qua một phong cách rất ngông, ngang tàng và ngạo nghễ.

Xuyên suốt bài thơ là một chuỗi hệ thống những điều đối lập, làm nổi bật lên trạng thái ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ. Giữa chốn quan trường đầy bon chen danh lợi, ông lại bình thản, ung dung, sống trách nhiệm. Sống trong cảnh “cá chậu chim lồng” ông vẫn giữ được cá tính riêng của mình. “Tay kiếm cung” mà trở về nơi thanh tịnh sống một cuộc sống “từ bi”. Lên chùa là nơi linh thiêng, thanh tịnh, ông lại mang theo con hát, ả đào, hát ca trù nhộn nhịp. Luôn coi thường được mất khen chê ở đời nhưng lại ăn chơi vô độ. Tất cả những trạng thái đối lập đó đã xâu chuỗi thành một trục ngất ngưởng trong bài thơ.

Bài thơ được viết theo thể hát nói, mang nhạc tính của làn điệu ca trù, cùng những hình ảnh liên tưởng so sánh độc đáo, cách dùng từ đặc sắc, đã thể hiện một cách rõ nét quan điểm sống của Nguyễn Công Trứ. Bài thơ là một lời nhắc nhở về ý chí làm trai ở đời, là trách nhiệm với cuộc đời, đồng thời cũng thể hiện một phong cách sống hiên ngang, ngông nghênh, bản lĩnh của một con người tài hoa tài tử.

Qua bài thơ, ta thấy được cá tính ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ cả khi làm quan trong triều hay đã về là một hữu quang. Nguyễn Công Trứ là một “hiện tượng” của nền văn học Việt Nam, cũng là người có công trong việc duy trì và phát triển nghệ thuật hát ca trù giai đoạn thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX. Đọc các tác phẩm của ông, ta càng thêm yêu quý, trân trọng, cảm phục một đấng nam nhi đã cống hiến hết mình cho đất nước, cũng thêm ngưỡng mộ thái độ, phong cách sống của nhà thơ với cuộc đời. Đó là một thái độ sống, một sự “ngất ngưởng” mà không phải ai cũng đủ bản lĩnh để có thể làm được.

Gia sư nổi bật
Đinh Quang Linh  Hồ Chí Minh
Đinh Quang Linh Gia sư môn:  Tiếng Anh Từ: 200,000 vnđ/buổi
Ngô Văn Dân  Hà Nội
Ngô Văn Dân Gia sư môn:  Toán Từ: 150,000 vnđ/buổi
Nguyễn Huy Hoàn  Hà Nội
Nguyễn Huy Hoàn Gia sư môn:  Toán , Lý , Hóa Từ: 150,000 vnđ/buổi
Bùi VIệt Anh  Hồ Chí Minh
Bùi VIệt Anh Gia sư môn:  Toán , Lý , Tiếng Anh Từ: 150,000 vnđ/buổi
Nguyễn Thị Minh Thu  Hà Nội
Nguyễn Thị Minh Thu Gia sư môn:  Tiếng Đức Từ: 250,000 vnđ/buổi
no image  Hà Nội
Lã Thị Vân Anh Gia sư môn:  Tiếng Anh Từ: 150,000 vnđ/buổi
no image  Hà Nội
Đỗ Anh Minh Gia sư môn:  Toán Từ: 120,000 vnđ/buổi
Xem thêm gia sư